Maszyna w strefie ATEX (zagrożonej wybuchem) – 7 kroków decyzyjnych dla utrzymania ruchu

Maszyna w strefie ATEX wymaga konkretnych decyzji: gaz czy pył, kategoria urządzeń, typ ochrony Ex, retrofit, dokumentacja. Prowadzimy krok po kroku.

Ostatnia aktualizacja: 30 kwietnia 2026. Autor: zespół Automatech. Czas czytania: 14 min.

Krok 1. Maszyna w strefie ATEX – czy faktycznie macie strefę zagrożenia wybuchem?

Pierwsza pomyłka, to założenie, że strefy nie ma, bo „przecież pracujemy z mąką, nie z benzyną”. Druga pomyłka, to założenie, że cała hala to strefa 1, bo gdzieś stoi beczka z rozpuszczalnikiem.

Strefa ATEX powstaje, gdy w atmosferze pojawia się palny gaz, para, mgła, pył albo włókno w stężeniu, które po zapłonie podtrzymuje samoistnie spalanie. Definicja prawna jest w Rozporządzeniu Ministra Gospodarki z 8 lipca 2010 r. (Dz.U. 2010 nr 138 poz. 931), które wdraża Dyrektywę 1999/92/WE.

Pracodawca ma obowiązek przeprowadzić ocenę ryzyka wybuchu i wyznaczyć strefy. Trzy pytania, które pomagają przefiltrować temat.

1. Czy proces używa, magazynuje albo transportuje substancje palne? Gazy, ciecze z temperaturą zapłonu poniżej temperatury procesu, pyły organiczne lub metaliczne, mgły olejowe.
2. Czy w wyniku normalnej pracy albo awarii powstaje atmosfera wybuchowa o objętości co najmniej 10 litrów (0,01 m³) w pomieszczeniu zamkniętym?
3. Czy w pobliżu istnieje potencjalne źródło zapłonu? Iskra elektryczna, gorąca powierzchnia, ładunek elektrostatyczny, tarcie mechaniczne, otwarty płomień.

Trzy razy „tak” oznacza strefę. Jedno „tak” + dwa „nie” wymagają oceny przez specjalistę, bo diabeł tkwi w szczegółach.

Branże, w których strefa ATEX jest na halach prawie zawsze: chemiczna, farmaceutyczna, lakiernicza, drewniana, młynarska, paszowa, cukrownicza, paliwowa, biogazownie, oczyszczalnie ścieków, fragmenty hut.

Krok 2. Gaz/para/mgła czy pył? To zmienia wszystko

Gaz i pył to dwa różne światy fizyki spalania. I dwa różne światy doboru urządzeń.

Czym są strefy pyłowe? Mogą ją tworzyć np. mąka, cukier, drewno, polimery proszkowe, węgiel, aluminium. Strefę pyłową łatwo przeoczyć, bo „jest kurz”. Aluminium w drobnym proszku ma minimalną energię zapłonu poniżej 10 mJ. Iskra od wyłącznika to kilka razy więcej.

Krok 3. Klasyfikacja maszyny w strefie ATEX: 0/1/2 albo 20/21/22

Klasyfikacja zależy od tego, jak długo i jak często atmosfera wybuchowa rzeczywiście się pojawia. Definicje wprost z polskiego rozporządzenia.

Klasyfikację robi się wg PN-EN IEC 60079-10-1 (gazy) i PN-EN 60079-10-2 (pyły). To nie jest decyzja na oko. To analiza, która uwzględnia źródło emisji, intensywność, wentylację, geometrię pomieszczenia, gęstość substancji, temperaturę procesu. Wynik trafia do Dokumentu Zabezpieczenia Przed Wybuchem (DZPW).

Częsta sytuacja, którą widzimy. Zakład „dla bezpieczeństwa” deklaruje strefę 1 zamiast 2. Konsekwencja: trzeba kupić urządzenia kategorii 2G zamiast 3G. Cena tego błędu w skali linii produkcyjnej? 30 do 60% wyższy CAPEX, czasem więcej. Nadgorliwość kosztuje…

Krok 4. Dobór kategorii urządzeń

Każde urządzenie wprowadzone do strefy ATEX musi należeć do odpowiedniej kategorii. Dyrektywa 2014/34/UE definiuje grupy i kategorie. Tabela dopasowania jest prosta i nie ma wyjątków.

Czyli w strefie 21 instalujemy silnik kategorii 2D. W strefie 1 silnik kategorii 2G. Można zawsze użyć urządzenia o wyższej kategorii. Można nie używać niższej.

Do tabeli dochodzą jeszcze dwa parametry. Klasa temperaturowa T1-T6 dla atmosfer gazowych. Maksymalna temperatura powierzchni urządzenia musi być niższa od temperatury samozapłonu danej substancji. Np. wodór ma temperaturę samozapłonu 560°C (T1). Dwusiarczek węgla 100°C (T6). Drugi parametr to grupa wybuchowości. IIA dla propanu, IIB dla etylenu, IIC dla wodoru i acetylenu. Im wyższa litera, tym mniej energii potrzeba do zapłonu. Urządzenie IIC jest „kompatybilne w dół” z IIA i IIB.

Dla pyłów analogicznie. Maksymalna temperatura powierzchni oznaczana liczbą w °C lub wartością T. Plus grupa IIIA (włókna), IIIB (pyły niemetaliczne), IIIC (pyły metaliczne, najtrudniejsze).

Krok 5. Typ ochrony Ex. Tabela decyzyjna

Kategoria urządzenia mówi, jak bezpieczne ma być. Typ ochrony Ex mówi, jakim sposobem ten poziom bezpieczeństwa został osiągnięty. To nie to samo. Producent musi wybrać konstrukcję, my musimy wybrać tę odpowiednią dla swojego zastosowania.

Trzy pytania, które pomagają wybrać typ ochrony.

1. Czy urządzenie ma znaczącą moc i wytwarza ciepło? Silnik 22 kW, falownik dużej mocy, grzałka. Wybieramy Ex d albo Ex e. Czasem Ex p w szafie.
2. Czy urządzenie pracuje w obwodzie pomiarowym i przesyła sygnał? Czujniki, przetworniki, transmitery 4-20 mA. Idziemy w Ex i. Najtańsza i najbezpieczniejsza opcja dla niskoenergetycznych obwodów.
3. Czy chcecie użyć standardowego sterownika PLC w strefie? Szafa Ex p z systemem nadciśnienia. Wewnątrz pracuje zwykły SIMATIC S7-1500 albo równoważnik. Powietrze sprężone albo azot utrzymują strefę „czystą”.

W praktyce projekt ATEX rzadko używa jednego typu ochrony. Linia z silosem mąki ma typowo: silniki Ex t w napędach, czujniki Ex i w pomiarach poziomu, oświetlenie Ex e na obudowach, szafa sterownicza Ex p. Każdy element dobrany pod swoją funkcję.

Krok 6. Retrofit czy nowa maszyna w strefie ATEX?

To pytanie pada przy każdym projekcie. Decyzja zależy od czterech zmiennych: Wieku maszyny, Stopnia integracji z linią, Dostępności komponentów Ex i oczywiście pieniędzy.

Pełen opis naszego podejścia: Usługi ATEX. Bezpieczeństwo maszyn w strefach Ex. O modernizacjach piszemy też tutaj: Modernizacja maszyn.

Krok 7. Dokumentacja dla maszyn w strefie ATEX: DZPW, deklaracja, certyfikat

Najlepiej dobrane urządzenia nie pomogą, jeśli nie macie papierów. PIP i UDT przy kontroli zaczynają od dokumentacji. Trzy ważne dokumenty, których brak kończy się nakazem wstrzymania pracy.

Dokument Zabezpieczenia Przed Wybuchem (DZPW)

Obowiązek pracodawcy zgodnie z Rozporządzeniem MG z 8 lipca 2010 r.. DZPW zawiera ocenę ryzyka wybuchu, klasyfikację stref, wykaz urządzeń, środki ochronne, procedury awaryjne, plan przeglądów. Aktualizuje się go po każdej istotnej zmianie procesu albo organizacji pracy. Niezależnie od zmian zaleca się przegląd minimum raz w roku.

Deklaracja zgodności UE i certyfikat badania typu UE

Producent urządzenia ATEX wystawia deklarację zgodności UE wg dyrektywy 2014/34/UE. Dla kategorii 1 (gaz albo pył) i kategorii 2G (gaz) wymagany jest dodatkowo certyfikat badania typu UE wydany przez jednostkę notyfikowaną. Numer jednostki notyfikowanej (cztery cyfry) jest na tabliczce znamionowej zaraz przy znaku CE. W Polsce klasyczne dokumenty wdrażające ATEX 2014/34/UE to Rozporządzenie Ministra Rozwoju z 6 czerwca 2016 r. (Dz.U. 2016 poz. 817).

Dokumentacja techniczna i instrukcja

Każde urządzenie Ex musi mieć instrukcję obsługi z informacją o właściwym typie ochrony, klasie temperaturowej, grupie, kategorii, warunkach eksploatacji, częstotliwości przeglądów. Instrukcja po polsku.

Co najczęściej wychodzi przy kontroli

• Brak DZPW albo DZPW sprzed 5 lat bez aktualizacji.
• Urządzenie z certyfikatem dla strefy 2 zainstalowane w strefie 1.
• Tabliczka znamionowa zatarta, nieczytelna kategoria.
• Brak deklaracji zgodności u producenta maszyny złożonej z komponentów Ex.
• Naruszona obudowa Ex d (luźne dławiki, brak uszczelnienia).
• Niewłaściwe uziemienie elementów metalowych transportowanych pyłów (ryzyko ESD).
• Sterownik PLC w szafie Ex p bez monitoringu nadciśnienia.

Każdy z tych punktów to potencjalny powód wstrzymania linii!

Trzy błędy, które najczęściej kosztują przy kontroli PIP

Klasyfikacja strefy „z zapasem”. Część zakładów woli wpisać strefę 1 zamiast 2 albo 21 zamiast 22, żeby mieć margines. Konsekwencja jest finansowa. Urządzenia kategorii 2G/2D są droższe niż 3G/3D, czasem o 30-60% w skali komponentu. W projekcie linii produkcyjnej różnica idzie w setki tysięcy złotych. PIP nie wymaga zapasu, wymaga zgodności z analizą wg PN-EN 60079-10-1 (gazy) i PN-EN 60079-10-2 (pyły).

Ex d po nieprawidłowym serwisie. Obudowa ognioszczelna Ex d ma certyfikat tylko dopóki jest złożona zgodnie z dokumentacją producenta. Moment dokręcenia śrub, oryginalne uszczelki, czyste szczeliny ognioszczelne. Jedna nieprawidłowa interwencja serwisowa potrafi zdjąć certyfikat z dnia na dzień, mimo że zewnętrznie nic nie widać. PN-EN 60079-17 reguluje wymagania kontroli i konserwacji.

Połączenia między komponentami Ex. Wszystkie urządzenia mają właściwe kategorie, ale kabel nie ma dopuszczenia ATEX, dławiki są dobrane bez weryfikacji, uziemienie nieciągłe. Sama instalacja podlega normie PN-EN 60079-14. To jeden z pierwszych punktów, jakie kontroluje inspektor.

Jak wygląda współpraca z nami przy maszynach w strefie ATEX ?

Pracujemy w bezpieczeństwie maszyn od ponad 30 lat. ATEX prowadzimy kompleksowo, od audytu do dokumentacji. Konkretnie:

• Audyt ATEX i drugi opinion klasyfikacji stref. Przyjeżdżamy, weryfikujemy stan istniejący, dostajecie raport z listą działań.
• DZPW. Tworzymy od zera albo aktualizujemy istniejący po zmianach procesowych.
• Retrofit maszyn do ATEX. Wymiana silników, falowników, czujników, szaf sterowniczych. Pełna dokumentacja techniczna i ponowne CE.
• Projekt nowych instalacji w strefach 1, 2, 21, 22. Od koncepcji, przez dobór komponentów, po rozruch.
• Integracja systemów ochrony wybuchu. Detekcja gazów, czujniki iskier, panele dekompresyjne, butle HRD, klapy odsprzęgające.
• Szkolenia ATEX dla utrzymania ruchu, służb BHP, kierownictwa. Praktyczne, z przykładami z Waszego zakładu.

Pracujemy z klientami z branż chemicznej, spożywczej, farmaceutycznej, drzewnej, energetycznej. Współpracujemy z renomowanymi dostawcami komponentów Ex, m.in. Bernstein w obszarze wyłączników bezpieczeństwa.

Powiązane materiały Automatech

• Usługi ATEX. Bezpieczeństwo maszyn w strefach Ex (oferta)
• Dyrektywa ATEX 2014/34/UE. Bezpieczeństwo urządzeń
• Audyty bezpieczeństwa maszyn i oznakowanie CE
• Modernizacja maszyn
• Dostosowanie maszyn z Chin
• Dostosowanie maszyn do minimalnych wymagań BHP
• Lockout/Tagout (LOTO)
• Szkolenia Automatech
• Blog Automatech